प्रत्येकवर्षी १२ वीचा निकाल लागल्यानंतर हजारो विद्यार्थी आणि पालक ‘आर्ट्स घेतलंय, आता पुढे काय?’ या प्रश्नामुळे संभ्रमात असतात. काही विद्यार्थी ह्याच त्याच ऐकून कोर्स निवडतात आणि नंतर पश्चात्ताप करतात.
१० वी -१२ वी च्या शिक्षणाच्या टप्प्यांवर घेतलेले निर्णय हे दीर्घकाळ लक्षात राहतात, हा एक turning point असतो.
ऐकावे जनाचे आणि करावे मनाचे नुसार योग्य माहितीच्या आधारे निर्णय घेतला तर पुढे रडत बसावे लागणार नाही.
आमच्या ग्रामीण भागात मी बघतो की , खूप वेळा १०वी ला कमी मिळाले म्हणून नाइलाजने मुलांना ११-12th Arts मध्ये करावी लागते. पण मित्रांनो जर तुम्ही या क्षेत्रामध्ये योग्य कोर्स निवडला तर आर्थिक आणि मानसिक समाधानी व्हाल.
विशेषतः आर्ट्स (कला शाखा) घेतलेल्या विद्यार्थ्यांच्या बाबतीत समाजात अजूनही काही गैरसमज आहेत. “आर्ट्स घेऊन पुढे काय होणार?”, “फक्त बीए (B.A.) करून शिक्षक किंवा सरकारी परीक्षेचीच तयारी करावी लागते का?” असे प्रश्न बऱ्याचदा विचारले जातात.
परंतु वास्तव यापेक्षा खूप वेगळे आहे. आजच्या काळात आर्ट्स शाखेतील विद्यार्थ्यांसाठी मीडिया, कायदा, डिझायनिंग, मानसोपचार (Psychology), कॉर्पोरेट मॅनेजमेंट आणि आयटी क्षेत्राशी संबंधित अनेक क्षेत्रे खुली झाली आहेत.
पण मित्रांनो जर तुम्ही या क्षेत्रामध्ये योग्य कोर्स निवडला तर आर्थिक आणि मानसिक समाधानी व्हाल.
12th Arts नंतर करिअर निवडताना होणाऱ्या ५ मुख्य चुका
मी अनेक विद्यार्थी आणि पालकांशी बोलताना एक गोष्ट वारंवार पाहिली आहे. 12th Arts झाल्यानंतर अनेक जण घाईघाईत किंवा दुसऱ्यांच्या सांगण्यावरून कोर्स निवडतात. सुरुवातीला तो निर्णय योग्य वाटतो, पण काही महिन्यांनी किंवा वर्षभरानंतर “आपण चुकीचा निर्णय घेतला का?” असा प्रश्न पडू लागतो. खालील चुका शक्यतो टाळण्याचा प्रयत्न करा.
१) मित्र किंवा नातेवाईकांच्या निर्णयाचे अंधानुकरण करणे
मित्राने एखाद्या कॉलेजमध्ये किंवा कोर्समध्ये प्रवेश घेतला म्हणून आपणही तिथेच जावे, असा विचार अनेक विद्यार्थी करतात. पण प्रत्येकाची आवड, क्षमता आणि करिअरचे ध्येय वेगळे असते. त्यामुळे स्वतःसाठी योग्य पर्याय निवडणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
२) फक्त पदवी मिळवण्यावर लक्ष केंद्रित करणे
आजच्या काळात केवळ पदवी पुरेशी ठरत नाही. पदवीसोबत संगणक कौशल्ये, इंग्रजी संवाद, डिजिटल मार्केटिंग, ग्राफिक डिझाइन किंवा इतर व्यावहारिक कौशल्ये शिकल्यास नोकरीच्या संधी अधिक वाढतात.
३) स्पर्धा परीक्षांवरच पूर्ण अवलंबून राहणे
MPSC किंवा UPSC ची तयारी करणे चांगली गोष्ट आहे. पण त्याचबरोबर एखादे कौशल्य किंवा रोजगाराचा पर्याय तयार ठेवला तर करिअरमध्ये सुरक्षितता मिळते.
४) ‘आर्ट्सला स्कोप नाही’ या गैरसमजावर विश्वास ठेवणे
आज मीडिया, कायदा, मानसशास्त्र, डिझायनिंग, डिजिटल मार्केटिंग आणि अनेक नवीन क्षेत्रांमध्ये आर्ट्सच्या विद्यार्थ्यांसाठी चांगल्या संधी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे जुन्या समजुतींवर विश्वास ठेवण्याऐवजी योग्य माहिती मिळवणे गरजेचे आहे.
५) शॉर्ट-टर्म स्किल कोर्सेसकडे दुर्लक्ष करणे
कॉलेजच्या शिक्षणासोबत एखादा कौशल्याधारित कोर्स केल्यास पदवी पूर्ण होईपर्यंत अनुभव आणि उत्पन्न दोन्ही मिळवण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.
हे वाचा : 12th Commerce झालय ना ,मग आता पुढे काय ? Best Career Options and Courses
पारंपरिक पदवी कोर्सेस (Traditional Degree Courses)
जर तुम्हाला विषयात खोलवर ज्ञान मिळवायचे असेल आणि उच्च शिक्षण किंवा संशोधनाकडे जायचे असेल, तर हे पारंपरिक ३ वर्षांचे कोर्सेस उत्तम आहेत:
अ) बॅचलर ऑफ आर्ट्स (B.A. – Bachelor of Arts)
- कालावधी: ३ वर्षे
- मुख्य विषय: अर्थशास्त्र (Economics), राज्यशास्त्र (Political Science), इतिहास, मानसशास्त्र (Psychology), भूगोल, इंग्रजी/मराठी साहित्य.
- कोणासाठी उपयुक्त: ज्यांना स्पर्धा परीक्षांची (UPSC/MPSC) तयारी करायची आहे किंवा शिक्षण क्षेत्रात जायचे आहे.
- पुढे काय करावे: M.A., B.Ed., NET/SET, MPSC/UPSC तयारी.
भरपूर विद्यार्थी हे बीए करत करतच स्पर्धा परीक्षांचा अभ्यास सुरू ठेवतात. बीए मुळे तुम्हाला वाचनाची आवड असते , व्याकरणामध्ये तुमचा हात कोणी धरू शकत नाही.
ब) बॅचलर ऑफ सोशल वर्क (B.S.W.)
- कालावधी: ३ वर्षे
- स्वरूप: समाजात बदल घडवणे, बिगर शासकीय संस्था (NGOs), आणि कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी (CSR) मध्ये काम करणे, ग्रामीण भागात NGO मध्ये काम करण्याची चांगली संधी असते.
- करिअर संधी: NGO प्रोजेक्ट मॅनेजर, सामाजिक कार्यकर्ते.
व्यावसायिक आणि उच्च उत्पन्न देणारे कोर्सेस (Professional & High Paying Courses)
टीप: खाली दिलेला पगार हा केवळ अंदाजे सुरुवातीचा (Entry-Level) आहे. प्रत्यक्ष पगार शहर, कंपनी, अनुभव, कौशल्ये (Skills), इंटर्नशिप आणि मुलाखतीतील कामगिरी यावर अवलंबून बदलू शकतो.
| कोर्सचे नाव | कालावधी | आवश्यक कौशल्ये | अंदाजे सुरुवातीचा पगार (दरमहा) |
| BA LLB (Integrated Law) | ५ वर्षे | तार्किक विचार, संवाद, वाचन | ₹३०,००० – ₹६०,००० |
| B.J.M.C. (पत्रकारिता व मीडिया) | ३ वर्षे | लेखन, अँकरिंग, रिपोर्टिंग | ₹२०,००० – ₹४०,००० |
| B.F.A. (Fine Arts) | ४ वर्षे | चित्रकला, कल्पकता, डिझायनिंग | ₹२०,००० – ₹४५,००० |
| B.B.M. / B.B.A. | ३ वर्षे | व्यवस्थापन, लीडरशिप | ₹२५,००० – ₹५०,००० |
| B.H.M. (हॉटेल मॅनेजमेंट) | ३-४ वर्षे | हॉस्पिटॅलिटी, इंग्रजी संवाद | ₹२५,००० – ₹४५,००० |
माझे निरीक्षण: सुरुवातीला पगारपेक्षा काम शिकून घेणे महत्त्वाचे , पण पुढील ३–५ वर्षांत तुम्ही कोणती नवीन कौशल्ये शिकता, इंटर्नशिप करता का आणि अनुभव कसा मिळवता यावर तुमची कमाई अधिक वेगाने वाढू शकते. त्यामुळे कोर्स निवडताना फक्त पगाराकडे न पाहता त्यातील शिकण्याच्या आणि प्रगतीच्या संधीही नक्की तपासा.
डिझायनिंग आणि क्रिएटिव्ह क्षेत्रातील करिअर
आजच्या डिजिटल काळात क्रिएटिव्ह लोकांना खूप मागणी आहे. यात खालील प्रमुख क्षेत्रांचा समावेश होतो:
फॅशन डिझायनिंग (Fashion Designing)
- कपडे, दागिने आणि ट्रेंड्स डिझाइन करण्याचे शिक्षण दिले जाते.
- पदवी (B.Des / B.Sc Fashion) किंवा १-२ वर्षांचा डिप्लोमा करता येतो.
- संधी: फॅशन हाऊस, बुटीक, चित्रपट सृष्टीतील स्टायलिस्ट किंवा स्वतःचा ब्रँड.
ग्राफिक डिझायनिंग आणि ॲनिमेशन (Graphic Design & Animation)
- लोगो, सोशल मीडिया पोस्ट, 2D/3D ॲनिमेशन आणि गेमिंग डिझाइन शिकवले जाते.
- फ्रीलांसिंग करून घरातूनही लाखो रुपये कमवण्याची संधी यात मिळते.
प्रशासकीय व सरकारी सेवा (Competitive Exams – UPSC / MPSC)
आर्ट्स शाखेचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे यातील विषय (इतिहास, भूगोल, राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र) थेट स्पर्धा परीक्षांच्या अभ्यासक्रमाशी जुळतात.
टीप: १२ वी आर्ट्सनंतर पदवी (Graduation) पूर्ण करणे स्पर्धा परीक्षेच्या अर्जासाठी अनिवार्य असते. पदवीच्या ३ वर्षांत अभ्यासाचे नियोजन केल्यास पहिल्याच प्रयत्नात यश मिळण्याची शक्यता वाढते.
- UPSC: IAS, IPS, IFS, IRS प्रशासकीय पदे.
- MPSC: उपजिल्हाधिकारी, तहसीलदार, DySP, PSI, STI.
- SSC / Railway / Banking: लिपिक व प्रशासकीय पदे.
शॉर्ट-टर्म आणि जॉब ओरिएंटेड कोर्सेस (६ महिने ते १ वर्ष)
जर तुम्हाला जास्त वेळ पदवी अभ्यासात न घालवता लवकरात लवकर कमाई सुरू करायची असेल, तर हे डिप्लोमा किंवा सर्टिफिकेशन कोर्सेस फायदेशीर ठरतात:
- डिजिटल मार्केटिंग (Digital Marketing): SEO, सोशल मीडिया मार्केटिंग आणि जाहिराती शिकून ५०,०००+ पर्यंत कमाई करता येते.
- कंटेंट रायटिंग आणि ट्रान्सलेशन (Content Writing & Translation): मराठी-इंग्रजी भाषांतर आणि वेब कंटेंट लिहिण्याला मोठी मागणी आहे.
- इव्हेंट मॅनेजमेंट (Event Management): लग्न, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि कॉर्पोरेट मीटिंग्सचे नियोजन शिकवले जाते.
- टूर अँड ट्रॅव्हल मॅनेजमेंट (Tourism & Travel Management): ट्रॅव्हल गाईड आणि टुरिझम एजन्सी चालवण्यासाठी उपयुक्त.
महत्त्वाची सूचना व कायदेशीर बाब (Notice & Disclaimer)
कोर्स निवडताना फक्त मित्रांचा किंवा सोशल मीडियाचा प्रभाव न घेता, संबंधित कॉलेज, अभ्यासक्रम, फी, प्लेसमेंट आणि भविष्यातील संधी यांची माहिती अधिकृत संकेतस्थळावरून तपासा.
शक्य असेल तर तुम्ही प्रत्यक्ष कॉलेज ला भेट द्या , तिथे शिक्षक व विद्यार्थीमित्रांसोबत बोला त्यांचा अनुभव ऐका , तुमचे प्रश्न आणि शंकांचे उत्तर भेटतय का ते बघा.
तुमच्या मनातले प्रश्न
प्रश्न: 12th Arts नंतर हाय सॅलरी नोकरी मिळवण्यासाठी कोणता कोर्स सर्वोत्तम आहे?
उत्तर: BA LLB (कायदा), फॅशन/ग्राफिक डिझायनिंग, डिजिटल मार्केटिंग आणि बीबीए (BBA) हे कोर्सेस चांगल्या कौशल्यांनुसार उच्च पगार मिळवून देतात.
प्रश्न: आर्ट्सच्या विद्यार्थ्यांना कॉम्प्युटर क्षेत्रात करिअर करता येते का?
उत्तर: होय, 12th Arts नंतर BCA (बॅचलर ऑफ कॉम्प्युटर ॲप्लिकेशन्स), वेब डिझायनिंग, UI/UX डिझायनिंग आणि ॲनिमेशन कोर्सेस सहज करता येतात. हो पण तिथे तुम्हाला खूप स्पर्धा आहे.
प्रश्न: BA सोबत MPSC किंवा UPSC ची तयारी कशी करावी?
उत्तर: BA च्या प्रथम वर्षापासूनच रोज २-३ तास एनसीईआरटी (NCERT), राज्यशास्त्र आणि चालू घडामोडींचा अभ्यास करावा. पदवीच्या शेवटच्या वर्षी परीक्षेचा फॉर्म भरता येतो.
💡 माझा सल्ला
जर तुम्ही 12th Arts मध्ये असाल, तर पदवीसोबत एखादे Skill Course नक्की करा.
प्रश्न: १२ वी आर्ट्सनंतर वकिली (Law) कशी करावी?
उत्तर: १२ वी नंतर ५ वर्षांचा ‘Integrated BA LLB’ कोर्स करता येतो. यासाठी MH-CET Law किंवा CLAT प्रवेश परीक्षा द्यावी लागते.
प्रश्न: आर्ट्सच्या विद्यार्थ्यांना परदेशात शिक्षणाची संधी असते का?
उत्तर: होय, मानसशास्त्र (Psychology), फॅशन, ललित कला आणि जर्नालिझम या विषयांमध्ये उच्च शिक्षणासाठी परदेशातील विद्यापीठांमध्ये उत्तम संधी आहेत.
प्रश्न: १२ वी आर्ट्सनंतर शिक्षिका किंवा प्राध्यापक कसे बनावे?
उत्तर: शाळांसाठी BA नंतर B.Ed. करणे आवश्यक आहे. महाविद्यालयात प्राध्यापक (Professor) होण्यासाठी MA पूर्ण करून NET किंवा SET परीक्षा उत्तीर्ण व्हावी लागते.
प्रश्न: Which exam do you need to take for the field of design?
उत्तर: NID DAT, UCEED, NIFT आणि NATA (आर्किटेक्चर/डिझाइनसाठी) या प्रमुख प्रवेश परीक्षा आहेत.
प्रश्न: Which courses are the safest and most beneficial for girls after completing 12th Arts?
उत्तर: सर्वच कोर्सेस सर्वांसाठी खुले आहेत, तरीही मानसशास्त्र (Psychology), अध्यापन (Teaching), फॅशन डिझायनिंग, जर्नालिझम आणि डिजिटल मार्केटिंगमध्ये मुलींसाठी मोठ्या प्रमाणात रोजगाराच्या संधी उपलब्ध आहेत.
माझ्या मते
१२ वी आर्ट्सनंतर काय करावे या प्रश्नाचे एकच उत्तर नाही. तुमच्या अंगी असणारी आवड, तुमची आर्थिक परिस्थिती आणि तुम्हाला किती वेळात सेटल व्हायचे आहे यावर योग्य करिअरचा मार्ग अवलंबून असतो. कोणतीही शाखा लहान किंवा मोठी नसते, तर त्या शाखेत तुम्ही किती कौशल्य मिळवता हे महत्त्वाचे असते!
