निवडणूक म्हटलं की आपल्या डोळ्यासमोर सर्वात आधी येणाऱ्या गोष्टींपैकी एक म्हणजे EVM मशीन.
मतदानाच्या दिवशी आपण मतदान केंद्रावर जातो, आपले नाव तपासले जाते आणि त्यानंतर उमेदवाराच्या नावासमोरील निळे बटण दाबून मतदान केले जाते. काही सेकंदांत मतदान पूर्ण होते.
पण तुम्ही कधी विचार केला आहे का की हे बटण दाबल्यानंतर नेमकं काय होतं?
तुमचे मत कुठे नोंदवले जाते? VVPAT ची पावती का दिसते? EVM इंटरनेटला जोडलेली असते का? आणि EVM बद्दल इतकी चर्चा का होते?
चला, हे सर्व अगदी सोप्या मराठीत समजून घेऊया.
EVM म्हणजे काय?
EVM म्हणजे Electronic Voting Machine.
भारतामध्ये निवडणुकीत मत नोंदवण्यासाठी आणि मतांची इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने मोजणी करण्यासाठी EVM चा वापर केला जातो.
भारतात EVM चा पहिला वापर 1982 मध्ये केरळमधील Parur विधानसभा पोटनिवडणुकीत करण्यात आला. त्यानंतर त्याचा वापर हळूहळू वाढला आणि 2004 च्या लोकसभा निवडणुकीपासून लोकसभा निवडणुकीत EVM चा वापर करण्यात आला.
आजच्या ECI-EVM प्रणालीमध्ये मुख्यतः तीन भाग असतात:
- Ballot Unit (BU)
- Control Unit (CU)
- VVPAT (Voter Verifiable Paper Audit Trail)
EVM चे तीन भाग कोणते?
1. Ballot Unit — जिथे मतदार बटण दाबतो
मतदान कक्षामध्ये मतदारासमोर असलेले युनिट म्हणजे Ballot Unit.
यावर उमेदवारांचे क्रमांक, नावे आणि निवडणूक चिन्हे असतात. संबंधित उमेदवाराच्या समोरील निळे बटण दाबल्यानंतर तुमचे मतदान करण्याची प्रक्रिया सुरू होते.
एका Ballot Unit वर 16 उमेदवारांपर्यंत व्यवस्था करता येते, ज्यामध्ये NOTA चाही समावेश होतो. आवश्यक असल्यास अनेक Ballot Units जोडता येतात.
2. Control Unit — मतदानाची मुख्य नोंद
Control Unit मतदान अधिकाऱ्यांकडे असते.
मतदाराला मतदान करण्यासाठी अधिकृत करण्यासाठी अधिकारी Control Unit वरील Ballot बटणाचा वापर करतो. त्यानंतर मतदार Ballot Unit वर आपले मत नोंदवतो.
मत नोंदवल्यानंतर Control Unit मध्ये त्या मतदानाची नोंद होते आणि बीपचा आवाज येतो.
3. VVPAT — तुमचे मत योग्य उमेदवाराला गेले का ते पाहण्यासाठी
VVPAT म्हणजे Voter Verifiable Paper Audit Trail.
तुम्ही EVM वरील बटण दाबल्यानंतर VVPAT मध्ये एक कागदी स्लिप तयार होते.
या स्लिपवर साधारणपणे:
- उमेदवाराचा क्रमांक
- उमेदवाराचे नाव
- निवडणूक चिन्ह
ही माहिती दिसते.
मतदाराला ही स्लिप पारदर्शक खिडकीतून सुमारे 7 सेकंद पाहता येते. त्यानंतर ती स्लिप मशीनच्या बंद पेटीत जमा होते.
म्हणजेच मतदान करताना फक्त बटण दाबणे एवढेच होत नाही; VVPAT मुळे मतदाराला त्याचे मत कोणासाठी नोंदले गेले आहे याची प्रत्यक्ष दृश्य पुष्टी मिळते.
हे वाचा : EV Charging Station कसे सुरू करावे? Profitable Business सुरू करण्याची Complete Guide
EVM वर मतदान कसे होते?
समजा तुम्हाला एखाद्या उमेदवाराला मतदान करायचे आहे.
प्रक्रिया साधारण अशी असते:
मतदाराची ओळख तपासली जाते → Control Unit वरून मतदानासाठी परवानगी → Ballot Unit वर बटण दाबले जाते → VVPAT स्लिप दिसते → स्लिप बंद पेटीत जाते → Control Unit मध्ये मत नोंदवले जाते.
VVPAT स्लिप दिसल्यानंतर ती मतदाराला दिली जात नाही. ती मशीनच्या sealed drop box मध्ये जमा होते.
EVM इंटरनेटला जोडलेली असते का?
हा सर्वात जास्त विचारला जाणारा प्रश्न आहे.
ECI च्या माहितीनुसार सध्या वापरल्या जाणाऱ्या M3 EVM या standalone आणि non-networked units आहेत. म्हणजे त्या सामान्य मतदान प्रक्रियेत इंटरनेट, Wi-Fi किंवा Bluetooth सारख्या बाह्य नेटवर्कशी जोडलेल्या नसतात.
EVM मधील firmware आणि hardware architecture तसेच निवडणूक प्रक्रियेतील विविध administrative safeguards यांचा वापर प्रणालीची सुरक्षा राखण्यासाठी केला जातो.
यामुळे “EVM म्हणजे इंटरनेटला जोडलेला साधा computer आहे” असे समजणे अचूक नाही.
EVM मध्ये कोणती सुरक्षा व्यवस्था असते?
EVM ची सुरक्षा फक्त मशीनच्या electronic design वर अवलंबून नसते. संपूर्ण निवडणूक प्रक्रिया अनेक टप्प्यांत केली जाते.
यामध्ये उदाहरणार्थ:
- First Level Checking (FLC)
- Mock Poll
- EVM चे randomisation
- Candidate/party representatives ची उपस्थिती
- Strong Room security
- Sealing procedures
- Counting वेळी verification
- VVPAT verification
यांसारख्या प्रक्रियांचा समावेश होतो.
ECI च्या माहितीनुसार EVM ची First Level Checking निवडणुकीपूर्वी केली जाते. तसेच 5% randomly selected EVM वर मोठ्या प्रमाणात mock poll करून Control Unit मधील निकाल आणि VVPAT slips यांची तुलना केली जाते.
EVM चे Randomisation म्हणजे काय?
समजा एखाद्या गोदामात हजारो EVM आहेत.
यापैकी कोणती मशीन कोणत्या मतदारसंघात किंवा कोणत्या मतदान केंद्रावर जाणार हे आधीपासून सहज ठरवून ठेवले जात नाही.
ECI च्या प्रक्रियेनुसार दोन टप्प्यांत randomisation केले जाते.
पहिल्या टप्प्यात EVM ची Assembly Constituency/Segment नुसार allocation केली जाते.
दुसऱ्या टप्प्यात polling station नुसार allocation केले जाते.
ही प्रक्रिया संबंधित राजकीय पक्षांचे प्रतिनिधी आणि निवडणूक निरीक्षक यांच्या उपस्थितीत केली जाते.
यामुळे विशिष्ट मशीन कोणत्या polling station वर जाईल याबाबत आधीच ठरावीक allocation ठेवण्याची शक्यता कमी करण्यासाठी randomisation प्रक्रिया वापरली जाते.
EVM मध्ये उमेदवाराचे नाव आधीपासून असते का?
नाही.
ही गोष्ट समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
Supreme Court च्या 2024 च्या निर्णयात नोंदवलेल्या प्रक्रियेनुसार Control Unit उमेदवाराचे नाव किंवा पक्षाचे चिन्ह साठवून ठेवत नाही. ती Ballot Unit वरील कोणता button press झाला याची नोंद करते.
VVPAT मध्ये निवडणुकीपूर्वी उमेदवाराचा क्रमांक, नाव आणि चिन्ह bitmap स्वरूपात load केले जाते.
ही Symbol Loading Process निवडणुकीच्या आधी केली जाते आणि संबंधित उमेदवार किंवा त्यांच्या प्रतिनिधींच्या उपस्थितीत प्रक्रिया केली जाते.
VVPAT ची गरज काय आहे?
पूर्वी फक्त electronic voting system असल्यास मतदाराला बटण दाबल्यानंतर त्याचे मत कोणत्या उमेदवारासाठी नोंदले गेले याची प्रत्यक्ष कागदी पुष्टी दिसत नव्हती.
VVPAT मुळे ही पडताळणी अधिक स्पष्ट झाली.
2013 मध्ये Supreme Court च्या निर्देशांच्या पार्श्वभूमीवर VVPAT व्यवस्था आणण्याचा कायदेशीर मार्ग तयार करण्यात आला.
आज मतदाराला मतदान केल्यानंतर काही सेकंदांसाठी VVPAT slip दिसते.
VVPAT slips ची 100% मोजणी होते का?
सामान्यतः प्रत्येक मतदान केंद्रावरील प्रत्येक VVPAT slip ची 100% manual counting केली जात नाही.
Supreme Court ने 2019 मध्ये प्रत्येक Assembly Constituency किंवा Parliamentary Constituency च्या Assembly Segment मधील randomly selected 5 polling stations च्या VVPAT slips ची verification करण्याची व्यवस्था केली होती. 2024 च्या Supreme Court निर्णयात ही व्यवस्था कायम ठेवण्यात आली.
याशिवाय काही विशिष्ट परिस्थितीत किंवा नियमांनुसार VVPAT slips ची मोजणी मागता येऊ शकते.
म्हणून “VVPAT आहे म्हणजे प्रत्येक निवडणुकीत प्रत्येक slip मोजली जाते” असे म्हणणे योग्य नाही.
2024 मध्ये Supreme Court ने EVM बाबत काय सांगितले?
EVM-VVPAT बाबत सर्वोच्च न्यायालयात महत्त्वाची सुनावणी झाली आणि 26 एप्रिल 2024 रोजी निर्णय देण्यात आला.
या प्रकरणात EVM ऐवजी paper ballot वापरणे, 100% VVPAT slips मोजणे अशा मागण्या करण्यात आल्या होत्या.
Supreme Court ने 100% VVPAT counting करण्याचे निर्देश दिले नाहीत. न्यायालयाने EVM-VVPAT प्रक्रियेत असलेल्या safeguards आणि verification mechanisms चा आढावा घेतला.
न्यायालयाने EVM प्रणालीमध्ये अधिक transparency साठी दोन महत्त्वाचे निर्देशही दिले:
- 1 मे 2024 नंतर केलेल्या VVPAT symbol loading प्रक्रियेनंतर Symbol Loading Units seal करून ठरावीक कालावधीसाठी सुरक्षित ठेवणे.
- निकाल जाहीर झाल्यानंतर, नियमांमध्ये नमूद पात्र उमेदवारांच्या लेखी विनंतीवर प्रत्येक Assembly Constituency/Assembly Segment मध्ये 5% EVMs च्या burnt memory/microcontroller ची तपासणी करण्याची व्यवस्था. ही विनंती निकाल जाहीर झाल्यापासून 7 दिवसांच्या आत करता येते.
या निर्णयाचा पूर्ण अधिकृत मजकूर Supreme Court च्या वेबसाइटवर उपलब्ध आहे.
EVM खराब होऊ शकते का?
हो.
EVM ही electronic device असल्यामुळे एखाद्या मशीनमध्ये technical failure होऊ शकतो.
परंतु machine failure आणि vote tampering या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
ECI च्या माहितीनुसार non-functional EVM म्हणजे मशीनचा एखादा भाग काम करत नाही, display/buzzer/cable/printer/sensor यांसारख्या तांत्रिक बाबींमध्ये समस्या आली आहे, असा अर्थ होतो. त्याचा अर्थ मतांचा निकाल बदलला आहे असा होत नाही.
म्हणून मतदान केंद्रावर EVM बदलण्यात आली असे दिसले तर त्याचा सरळ अर्थ “मतांमध्ये फेरफार झाला” असा काढणे योग्य नाही.
EVM मध्ये किती मते नोंदवता येतात?
ECI च्या सध्याच्या FAQ नुसार ECI-EVM प्रणालीमध्ये कमाल 2,000 vote entries record करण्याची क्षमता आहे; मात्र प्रत्यक्ष वापरासाठी साधारण 1,500 votes अशी माहिती दिली आहे.
ही माहिती सामान्य मतदाराला EVM ची क्षमता समजून घेण्यासाठी उपयुक्त आहे.
EVM मध्ये Operating System असते का?
ECI च्या माहितीनुसार EVM मध्ये Windows, Android किंवा Linux सारखे सामान्य Operating System नसते.
त्याऐवजी मशीनमध्ये embedded firmware वापरले जाते.
ECI च्या FAQ नुसार firmware one-time programmable memory मध्ये embedded असते आणि EVM ला सामान्य computer प्रमाणे internet/network वरून software update करण्याची व्यवस्था नसते.
EVM मध्ये Wi-Fi किंवा Bluetooth असते का?
ECI-EVM च्या सध्याच्या architecture बद्दल ECI सांगते की EVM ही standalone आणि non-networked प्रणाली आहे.
म्हणून mobile phone, Wi-Fi किंवा Bluetooth द्वारे सामान्य पद्धतीने EVM शी बाहेरून connect होऊन मतदानाच्या वेळी vote data बदलता येतो, असा दावा ECI च्या वर्णनाशी सुसंगत नाही.
तथापि, कोणत्याही तांत्रिक प्रणालीबद्दल चर्चा करताना केवळ “hack होऊ शकते/होऊ शकत नाही” एवढ्यावर न थांबता प्रत्यक्ष design, security procedures, testing आणि election protocols समजून घेणे अधिक योग्य ठरते.
EVM बद्दल माहिती घेताना एक गोष्ट लक्षात ठेवा
सोशल मीडियावर EVM संदर्भात अनेक videos, screenshots आणि claims फिरत असतात.
त्यातील प्रत्येक दावा खरा असेलच असे नाही.
ECI च्या Myth vs Reality विभागात EVM/VVPAT संदर्भातील अनेक viral claims आणि त्याबाबतची अधिकृत माहिती दिली आहे. उदाहरणार्थ, काही videos मध्ये दाखवलेली मशीन ECI-EVM नसल्याचे ECI ने स्पष्ट केले आहे.
त्यामुळे WhatsApp किंवा social media वर आलेली माहिती लगेच forward करण्याआधी तिचा source तपासणे चांगली सवय आहे.
EVM बद्दल थोडक्यात महत्त्वाचे मुद्दे
| प्रश्न | थोडक्यात उत्तर |
|---|---|
| EVM चे पूर्ण नाव काय? | Electronic Voting Machine |
| EVM मध्ये मुख्य भाग कोणते? | Ballot Unit, Control Unit आणि VVPAT |
| भारतात EVM चा पहिला वापर? | 1982, केरळ |
| VVPAT म्हणजे काय? | Voter Verifiable Paper Audit Trail |
| VVPAT slip किती वेळ दिसते? | सुमारे 7 सेकंद |
| सध्याचा EVM model? | M3 |
| EVM इंटरनेटला जोडलेली असते का? | ECI नुसार standalone/non-networked |
| EVM मध्ये सामान्य OS असते का? | नाही; embedded firmware वापरले जाते |
| प्रत्येक VVPAT slip ची manual counting होते का? | नाही |
| Random VVPAT verification? | 5 polling stations प्रति Assembly Constituency/Assembly Segment अशी व्यवस्था |
| EVM भारतात पहिल्यांदा कुठे वापरली? | Parur, Kerala |
शेवटी…
EVM ही केवळ मतदानाच्या दिवशी बटण दाबण्यासाठी वापरली जाणारी मशीन नाही. तिच्यामागे electronic design, VVPAT, testing, mock polls, randomisation, sealing, storage आणि counting verification अशा अनेक प्रक्रिया असतात.
सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे EVM सारख्या विषयावर मत बनवताना social media posts पेक्षा अधिकृत कागदपत्रे, निवडणूक आयोगाची माहिती आणि न्यायालयीन निर्णय पाहणे अधिक उपयुक्त ठरते.
लोकशाहीमध्ये प्रश्न विचारणे महत्त्वाचे आहे; पण प्रश्नांची उत्तरेही शक्य तितक्या विश्वासार्ह स्रोतांमधून शोधणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.
तुम्हाला EVM बद्दल एखादा दावा WhatsApp किंवा Social Media वर दिसला, तर तो खरा आहे की नाही हे तपासून पाहा—कारण निवडणुकीशी संबंधित माहितीमध्ये एका छोट्या चुकीच्या माहितीलाही मोठा परिणाम होऊ शकतो.
