जगातील पहिला मोबाईल फोन कोणता? Motorola DynaTAC ची amazing कहाणी 2026

आज आपल्या हातात असलेला स्मार्टफोन काही सेकंदांत जगाच्या दुसऱ्या टोकाला पोहोचवतो. फोन, इंटरनेट, कॅमेरा, GPS, व्हिडिओ कॉल आणि असंख्य अँप्स हे सगळं आता इतकं सामान्य झालं आहे की मोबाईलशिवाय एक दिवस कसा जाईल याची कल्पनाही कठीण वाटते.

पण एक काळ असा होता, जेव्हा मोबाईल फोन म्हणजे खिशात सहज मावणारे छोटेसे उपकरण नव्हते. तो मोठा, जड आणि महाग होता. तरीही त्याने माणसांच्या संवादाची पद्धत कायमची बदलण्याची सुरुवात केली.

3 एप्रिल 1973 रोजी Motorola चे अभियंता Martin Cooper यांनी handheld mobile phone वरून पहिला सार्वजनिक mobile call केला. त्या वेळी वापरलेले उपकरण पुढे Motorola DynaTAC 8000X म्हणून प्रसिद्ध झाले. Motorolaच्या माहितीनुसार, हा फोन आजच्या स्मार्टफोनच्या तुलनेत जवळपास दोन पौंड वजनाचा होता आणि हातात धरण्यासाठी दोन हातांची गरज भासू शकत होती.

आज आपण काही हजार रुपयांच्या फोनमध्येही अनेक सुविधा वापरतो. त्यामुळे त्या पहिल्या मोबाईल फोनची रचना, त्याची किंमत आणि त्यावेळची मर्यादा पाहिल्या तर मोबाईल तंत्रज्ञानाने गेल्या काही दशकांत किती मोठा प्रवास केला आहे, हे सहज लक्षात येते.

चला, मग जाणून घेऊया—जगातील पहिला मोबाईल फोन कोणता होता आणि मोबाईलच्या या रंजक प्रवासाची सुरुवात नेमकी कशी झाली?

पहिला मोबाईल फोन कोणी बनवला?

मोबाईल फोनचा इतिहास सांगताना सर्वात आधी एक नाव समोर येते—Martin Cooper. ते Motorola कंपनीतील अभियंता होते आणि handheld mobile phone विकसित करणाऱ्या टीममध्ये त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

3 एप्रिल 1973 रोजी न्यूयॉर्कमधील Sixth Avenue वर उभे राहून Martin Cooper यांनी एका portable handheld phone वरून पहिला सार्वजनिक mobile phone call केला. त्यांनी हा call त्यांच्या प्रतिस्पर्धी कंपनी Bell Labs मधील Joel Engel यांना केला होता. त्या काळात ही गोष्ट किती मोठी होती, याची आज कल्पना करणेही कठीण आहे—कारण फोन करण्यासाठी एखाद्या घरात, ऑफिसमध्ये किंवा कारमध्ये असण्याची गरज नसावी, हीच कल्पना तेव्हा नवीन होती.

त्या वेळी वापरलेला फोन आज आपण ओळखतो त्या Motorola DynaTAC 8000X चा prototype होता. तो आजच्या smartphone सारखा छोटा किंवा हलका नव्हता. Smithsonianच्या माहितीनुसार, Motorola DynaTAC चे वजन सुमारे 2.5 pounds म्हणजे जवळपास 1.1 किलो होते.

1973 मध्ये Motorola DynaTAC तयार झाला, मग विक्री कधी सुरू झाली?

इथे एक छोटासा फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

1973 मध्ये पहिला public handheld mobile call झाला; पण त्या दिवशी सामान्य ग्राहकांसाठी मोबाईल फोन विक्रीला आलेला नव्हता. Motorola ला हा फोन प्रत्यक्ष बाजारात आणण्यासाठी आणखी अनेक वर्षे विकास आणि चाचण्या कराव्या लागल्या.

Motorola DynaTAC 8000X अखेर 1980 च्या दशकाच्या सुरुवातीला commercial product म्हणून बाजारात आला. Smithsonianच्या संग्रहातील माहितीनुसार, 1984 मध्ये commercially available झालेल्या DynaTAC चे वजन सुमारे 2.5 pounds होते आणि त्याची battery life साधारण 30 मिनिटांच्या talk time पुरती होती.

आज आपण फोनची battery 5000 mAh आहे का, fast charging आहे का आणि दिवसभर टिकते का हे पाहतो. त्या काळात मात्र “फोन किती वेळ बोलू देतो?” हा प्रश्नच मोठा होता.

म्हणून Martin Cooper यांना अनेकदा “Father of the Cellphone” असे संबोधले जाते. पण हा शोध एका व्यक्तीचा एकट्याचा प्रयोग नव्हता—Motorolaच्या अभियंत्यांच्या टीमने या तंत्रज्ञानाच्या विकासात महत्त्वाचे काम केले होते.

थोडक्यात: 1973 मध्ये Martin Cooper यांनी Motorolaच्या handheld phone prototype वरून पहिला सार्वजनिक mobile call केला आणि त्यानंतरच्या दशकात Motorola DynaTAC सारख्या फोनमुळे handheld mobile communication प्रत्यक्ष ग्राहकांपर्यंत पोहोचले.

पहिला मोबाईल कॉल नेमका कसा झाला?

आज आपण फोन काढतो, नंबरवर tap करतो आणि काही सेकंदांत समोरच्या व्यक्तीशी बोलायला सुरुवात होते. पण 1973 मध्ये एखाद्या व्यक्तीला रस्त्यावर उभे राहून handheld फोनवरून call करणे ही कल्पनाच नवीन होती.

3 एप्रिल 1973 रोजी Motorolaचे अभियंता Martin Cooper न्यूयॉर्क शहरातील Sixth Avenue वर होते. त्यांच्या हातात एक मोठा आणि वजनदार mobile phone prototype होता. Cooper यांनी त्या फोनवरून पहिला सार्वजनिक handheld mobile call केला. Smithsonianच्या माहितीनुसार, हा prototype पुढे Motorola DynaTAC म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या फोनच्या विकासाचा भाग होता.

हे वाचा : ई-सिम (eSIM) म्हणजे काय? Complete Guide – Amazing फायदे, तोटे, सेटअप आणि सपोर्टेड नेटवर्क

त्यांनी पहिला फोन कोणाला केला?

इथे या घटनेची एक मजेशीर गोष्ट आहे.

Martin Cooper यांनी फोन त्यांच्या एखाद्या मित्राला किंवा कुटुंबातील व्यक्तीला केला नव्हता. त्यांनी Joel Engel यांना call केला. Engel हे त्या काळात AT&T च्या Bell Labs मध्ये cellular technology वर काम करत होते आणि Motorolaचे स्पर्धक होते.

Cooper यांच्या आठवणीनुसार, त्यांनी Engel यांना साधारण असा संदेश दिला की, “मी cellular phone वरून call करत आहे—खऱ्या handheld, portable cellular phone वरून.” या callचा उद्देश फक्त बोलणे नव्हता; Motorolaने handheld mobile phone प्रत्यक्षात तयार केला आहे हे आपल्या प्रतिस्पर्ध्याला दाखवणेही त्यामागे होते.

आजच्या भाषेत सांगायचं तर, हा थोडासा “आम्ही करून दाखवलं!” असा क्षण होता.

त्या वेळी फोन कसा होता?

आजचा smartphone हातात सहज मावतो. पण 1973 मधील mobile phone त्याच्या अगदी उलट होता.

तो मोठा आणि जड होता. Smithsonianच्या माहितीनुसार, DynaTAC prototypeचे वजन सुमारे 2.5 pounds म्हणजेच 1.1 किलो होते. Commercial DynaTAC 8000X 1984 मध्ये बाजारात आला आणि त्याची battery साधारण 30 मिनिटांच्या talk time पुरती होती.

आज आपण फोन घेताना camera किती megapixelचा आहे, RAM किती आहे किंवा battery किती mAhची आहे हे पाहतो. त्या काळात मात्र इतका मोठा फोन हातात घेऊन “यावरून खरंच call करता येतो” हेच स्वतःमध्ये एक मोठे तंत्रज्ञान होते.

या एका call ने लगेच जगभरात mobile phones पोहोचले नाहीत. त्यानंतर commercial mobile phone बाजारात येण्यासाठी आणखी अनेक वर्षांचा development आणि testingचा प्रवास झाला. पण 3 एप्रिल 1973चा तो call mobile communicationच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला.

Motorola DynaTAC 8000X कसा होता?

पहिला मोबाईल फोन म्हटलं की आजच्या smartphone सारखा छोटा, हलका आणि touchscreen असलेला फोन डोळ्यासमोर आणणे साहजिक आहे. पण Motorola DynaTAC 8000X त्याच्या अगदी उलट होता.

हा फोन मोठा, जड आणि त्या काळाच्या तुलनेत खूप महाग होता. म्हणूनच त्याला काही ठिकाणी “The Brick” असे टोपणनावही दिले जात असे.

वजन किती होते?

DynaTAC 8000X चे वजन सुमारे 2.5 pounds म्हणजेच 1.1 किलो होते. Smithsonianच्या माहितीनुसार, त्याची लांबी साधारण 13 इंच होती.

आजचा smartphone सहज एका हातात धरता येतो. त्यामुळे 1 किलोहून अधिक वजनाचा फोन हातात घेऊन call करण्याची कल्पनाच थोडी गंमतीशीर वाटते.

पण त्या काळात इतक्या मोठ्या device मधून रस्त्यावरून wireless call करता येणे हीच मोठी तांत्रिक उपलब्धी होती.

Battery किती चालायची?

आज फोनची battery दिवसभर टिकते का, fast charging किती आहे आणि battery किती mAhची आहे, याकडे आपण लक्ष देतो.

DynaTACच्या बाबतीत मात्र परिस्थिती खूप वेगळी होती. Smithsonianच्या नोंदीनुसार, त्याची battery साधारण 30 मिनिटांच्या talk time पुरती होती. फोनमध्ये rechargeable nickel-cadmium battery pack वापरला जात होता.

म्हणजेच, आज आपण सहज “एक-दोन तास फोनवर बोलू” असा विचार करू शकतो; पण त्या काळात 30 मिनिटांचा talk time हीच मोठी गोष्ट होती.

फोनची किंमत किती होती?

आता सर्वात चर्चेतला प्रश्न—या फोनची किंमत किती होती?

Motorola DynaTAC 8000X ची commercial किंमत सुमारे $3,995 होती. Smithsonianच्या नोंदीनुसार, 1984 मध्ये हा पहिला commercially available portable handheld cell phone म्हणून बाजारात आला.

म्हणूनच “पहिला मोबाईल ८ लाख रुपयांचा होता” असे सरळ म्हणण्यापेक्षा “त्या काळात त्याची किंमत सुमारे $4,000 होती” असे सांगणे अधिक अचूक आहे. आजच्या रुपयांत थेट conversion करून एक निश्चित रक्कम सांगताना inflation आणि exchange rate यामुळे संदर्भ बदलू शकतो.

आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे फोनची किंमत ही संपूर्ण खर्च नव्हती. Mobile service साठी वेगळे charges होते. Smithsonianच्या माहितीनुसार, सुरुवातीच्या cellular service मध्ये monthly charge आणि प्रति-minute usage charges देखील होते.

मग एवढा महाग फोन लोक घेत होते का?

सुरुवातीला mobile phone हा प्रत्येकाच्या घरात असणारा सामान्य device नव्हता. त्याची किंमत आणि service charges पाहता तो मुख्यतः व्यावसायिक वापरासाठी आणि आर्थिकदृष्ट्या सक्षम ग्राहकांसाठी अधिक योग्य होता.

Smithsonianच्या historical materialमध्येही सुरुवातीच्या cellular market मध्ये मोठ्या कंपन्यांचे executives हे संभाव्य ग्राहक असतील, अशी अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली होती.

आज ₹10,000–₹20,000 मध्ये smartphone घेताना आपण camera, storage, RAM, 5G आणि battery यांची तुलना करतो. पण DynaTACच्या काळात इतका मोठा खर्च करून मिळणारी सर्वात महत्त्वाची सुविधा एकच होती—

तुम्ही कुठेही असलात तरी mobile network उपलब्ध असेल तर फोन करता येणे.

आणि याच साध्या वाटणाऱ्या सुविधेने पुढे संपूर्ण mobile industry बदलून टाकली.

Motorola DynaTAC 8000X मध्ये काय सुविधा होत्या?

आजचा smartphone हातात घेतला की आपल्याला camera, internet, GPS, Bluetooth, apps, video calling अशा अनेक सुविधा दिसतात. त्यामुळे Motorola DynaTAC 8000X पाहताना एक प्रश्न सहज पडतो—“या फोनमध्ये नेमकं काय होतं?”

उत्तर अगदी साधं आहे: त्याचा मुख्य उद्देश मोबाईलवरून फोन करणे हा होता.

📞 फोन करण्यासाठी keypad

DynaTAC 8000X मध्ये आजच्या touchscreenऐवजी physical buttons असलेला keypad होता. नंबर स्वतः दाबून call करावा लागायचा. फोनच्या पुढील भागावर earpiece, keypad आणि function keys देण्यात आले होते. त्याला एक लांब antenna देखील होता.

आजच्या smartphoneमध्ये नंबर टाइप करण्यासाठी touchscreenवर काही taps पुरेसे असतात. त्या काळात मात्र फोन हातात घेऊन physical buttons दाबणे हाच रोजच्या वापराचा भाग होता.

📟 छोटा display

DynaTACमध्ये आजच्या अर्थाने मोठी screen नव्हती. फोनवर नंबर dial करण्यासाठी आणि काही माहिती पाहण्यासाठी छोटा display वापरला जात असे.

म्हणजेच, YouTube पाहणे, फोटो काढणे किंवा WhatsApp message पाठवणे तर दूरच—फोनची screen ही मुख्यतः फोन करण्यासाठीच होती.

📱 फोन नंबर साठवण्याची सुविधा

या फोनमध्ये 30 phone numbers साठवता येत होते, ही त्या काळात उपयोगी सुविधा होती.

आज आपल्या smartphoneमध्ये शेकडो किंवा हजारो contacts असतात. त्यामुळे “30 numbers” ही संख्या आपल्याला खूप कमी वाटू शकते. पण त्या काळातील mobile phoneचा मुख्य उपयोग लक्षात घेतला तर ही सुविधा उपयोगी ठरू शकत होती.

🔋 Battery आणि charging

फोनची battery ही त्याच्या मोठ्या मर्यादांपैकी एक होती.

DynaTACला charge करण्यासाठी बराच वेळ लागत असे आणि talk time साधारण 30 मिनिटे होते. Smithsonianच्या नोंदीनुसार, commercial DynaTACचे battery life सुमारे 30 मिनिटांचे होते.

आज आपण 30 मिनिटांत phone battery किती टक्के charge झाली याचा विचार करतो. त्या काळात मात्र 30 मिनिटे फोनवर बोलण्याची क्षमता हीच महत्त्वाची गोष्ट होती.

🧱 म्हणूनच त्याला “The Brick” म्हटले जायचे

DynaTAC 8000Xचा आकार आणि वजन पाहिल्यावर त्याला “The Brick” असे nickname मिळणे फार आश्चर्यकारक वाटत नाही.

Smithsonianच्या माहितीनुसार, हा फोन सुमारे 2.5 pounds वजनाचा आणि जवळपास 13 inches लांबीचा होता.

आजचा smartphone खिशात ठेवून आपण फिरतो. त्या तुलनेत हा फोन हातात घेऊन फिरणे म्हणजे जवळपास एखादे छोटे electronic उपकरण घेऊन फिरण्यासारखे होते.

पण इथेच त्या फोनची खरी गंमत आहे.

आज आपल्याला त्याच्या features कमी वाटतात; पण 1980च्या दशकात फोनची सर्वात मोठी featureच होती—तो तुम्ही कुठेही घेऊन जाऊ शकत होता आणि mobile network उपलब्ध असल्यास तिथून call करू शकत होता.

याच कल्पनेने पुढे mobile phoneला luxury वस्तूपासून रोजच्या वापरातील साधन बनवण्याचा मार्ग तयार केला.

Motorola DynaTAC 8000X मध्ये काय सुविधा होत्या?

आजचा smartphone हातात घेतला की आपल्याला camera, internet, GPS, Bluetooth, apps, video calling अशा अनेक सुविधा दिसतात. त्यामुळे Motorola DynaTAC 8000X पाहताना एक प्रश्न सहज पडतो—“या फोनमध्ये नेमकं काय होतं?”

उत्तर अगदी साधं आहे: त्याचा मुख्य उद्देश मोबाईलवरून फोन करणे हा होता.

📞 फोन करण्यासाठी keypad

DynaTAC 8000X मध्ये आजच्या touchscreenऐवजी physical buttons असलेला keypad होता. नंबर स्वतः दाबून call करावा लागायचा. फोनच्या पुढील भागावर earpiece, keypad आणि function keys देण्यात आले होते. त्याला एक लांब antenna देखील होता.

आजच्या smartphoneमध्ये नंबर टाइप करण्यासाठी touchscreenवर काही taps पुरेसे असतात. त्या काळात मात्र फोन हातात घेऊन physical buttons दाबणे हाच रोजच्या वापराचा भाग होता.

📟 छोटा display

DynaTACमध्ये आजच्या अर्थाने मोठी screen नव्हती. फोनवर नंबर dial करण्यासाठी आणि काही माहिती पाहण्यासाठी छोटा display वापरला जात असे.

म्हणजेच, YouTube पाहणे, फोटो काढणे किंवा WhatsApp message पाठवणे तर दूरच—फोनची screen ही मुख्यतः फोन करण्यासाठीच होती.

📱 फोन नंबर साठवण्याची सुविधा

या फोनमध्ये 30 phone numbers साठवता येत होते, ही त्या काळात उपयोगी सुविधा होती.

आज आपल्या smartphoneमध्ये शेकडो किंवा हजारो contacts असतात. त्यामुळे “30 numbers” ही संख्या आपल्याला खूप कमी वाटू शकते. पण त्या काळातील mobile phoneचा मुख्य उपयोग लक्षात घेतला तर ही सुविधा उपयोगी ठरू शकत होती.

🔋 Battery आणि charging

फोनची battery ही त्याच्या मोठ्या मर्यादांपैकी एक होती.

DynaTACला charge करण्यासाठी बराच वेळ लागत असे आणि talk time साधारण 30 मिनिटे होते. Smithsonianच्या नोंदीनुसार, commercial DynaTACचे battery life सुमारे 30 मिनिटांचे होते.

आज आपण 30 मिनिटांत phone battery किती टक्के charge झाली याचा विचार करतो. त्या काळात मात्र 30 मिनिटे फोनवर बोलण्याची क्षमता हीच महत्त्वाची गोष्ट होती.

🧱 म्हणूनच त्याला “The Brick” म्हटले जायचे

DynaTAC 8000Xचा आकार आणि वजन पाहिल्यावर त्याला “The Brick” असे nickname मिळणे फार आश्चर्यकारक वाटत नाही.

Smithsonianच्या माहितीनुसार, हा फोन सुमारे 2.5 pounds वजनाचा आणि जवळपास 13 inches लांबीचा होता.

आजचा smartphone खिशात ठेवून आपण फिरतो. त्या तुलनेत हा फोन हातात घेऊन फिरणे म्हणजे जवळपास एखादे छोटे electronic उपकरण घेऊन फिरण्यासारखे होते.

पण इथेच त्या फोनची खरी गंमत आहे.

आज आपल्याला त्याच्या features कमी वाटतात; पण 1980च्या दशकात फोनची सर्वात मोठी featureच होती—तो तुम्ही कुठेही घेऊन जाऊ शकत होता आणि mobile network उपलब्ध असल्यास तिथून call करू शकत होता.

याच कल्पनेने पुढे mobile phoneला luxury वस्तूपासून रोजच्या वापरातील साधन बनवण्याचा मार्ग तयार केला.

मोबाईल फोनचा बदलता प्रवास

Motorola DynaTAC 8000X ने handheld mobile phoneची सुरुवात करून दिली; पण मोबाईल फोन खऱ्या अर्थाने सर्वसामान्यांच्या हातात पोहोचण्यासाठी अजून काही वर्षे लागणार होती.

सुरुवातीचे मोबाईल फोन मोठे आणि महाग होते. त्यामुळे ते मुख्यतः व्यावसायिक वापरासाठी किंवा आर्थिकदृष्ट्या सक्षम लोकांकडे दिसत. पुढील काही वर्षांत मात्र technology सुधारत गेली आणि फोनचे आकारमान कमी होऊ लागले. त्याचबरोबर किंमतही हळूहळू कमी झाली.

1980 आणि 1990 चे दशक — फोन थोडा छोटा, पण अजूनही खास

1980 च्या दशकाच्या शेवटी आणि 1990 च्या दशकात mobile phones अधिक compact होऊ लागले. Motorolaसारख्या कंपन्यांनी वेगवेगळ्या आकाराचे phones आणले आणि mobile phone हळूहळू business toolच्या पलीकडे जाऊ लागला.

या काळात SMS (Text Messaging) देखील लोकप्रिय होऊ लागले. फोनचा उपयोग फक्त बोलण्यासाठी न राहता छोटा message पाठवण्यासाठीही होऊ लागला. Science Museumच्या माहितीनुसार, 1990 च्या दशकात text messaging तरुणांच्या संवादाचा महत्त्वाचा भाग बनला.

आज “कुठे आहेस?”, “घरी कधी येणार?” किंवा “मी निघालो” असा message पाठवणे अगदी साधी गोष्ट आहे. पण त्या काळात mobile वर text message पाठवण्याची कल्पना स्वतःमध्ये एक मोठा बदल होता.

Nokia आणि mobile phoneची लोकप्रियता

1990 च्या दशकाच्या उत्तरार्धात Nokia सारख्या कंपन्यांच्या phonesमुळे mobile phone अधिक लोकांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनू लागला.

Nokiaच्या अनेक modelsमध्ये compact design, सहज वापरता येणारा keypad आणि चांगली battery यामुळे लोकांना mobile phone वापरणे अधिक सोपे वाटू लागले. Nokia 3210 आणि नंतर Nokia 3310 सारखे phones लोकप्रिय झाले आणि mobile phone ही केवळ श्रीमंत लोकांची वस्तू राहिली नाही.

याच काळात mobile phoneच्या designमध्येही बदल दिसू लागला—मोठ्या “brick” सारख्या devicesपासून छोटे, हलके आणि अधिक आकर्षक phones तयार होऊ लागले. Smithsonianच्या mobile-phone collectionमध्ये 1998–2005 दरम्यान उपलब्ध असलेला Nokia NK402 आणि त्यानंतरच्या Motorola Razrसारख्या designsचा उल्लेख आहे.

मग फोनमध्ये camera कधी आला?

मोबाईल फोनचा पुढचा मोठा बदल होता camera.

सुरुवातीला mobile phoneचा camera हा आजच्या smartphone cameraच्या तुलनेत खूप साधा होता. पण फोनमध्येच photo काढता येणे ही कल्पना लोकांना आकर्षित करू लागली. त्यानंतर camera phones, colour displays आणि multimedia messagingसारख्या सुविधा वाढत गेल्या.

यामुळे mobile phone फक्त “बोलण्यासाठीचा फोन” राहिला नाही. तो हळूहळू communication आणि entertainment device बनू लागला.

आणि मग आला smartphoneचा काळ

2000 च्या दशकात mobile phonesमध्ये internet, email, better cameras, music players आणि apps यांसारख्या सुविधा वाढत गेल्या.

नंतर Apple iPhone (2007) आणि त्यानंतर Android smartphonesच्या वाढत्या लोकप्रियतेमुळे mobile phoneची कल्पनाच बदलली. Physical keypadऐवजी मोठी touchscreen, internetवर सहज access आणि विविध apps वापरण्याची सुविधा सामान्य होऊ लागली.

इथून पुढे “mobile phone” आणि “computer” यांच्यातील अंतर झपाट्याने कमी झाले.

आज आपण ज्या smartphoneचा वापर करतो, त्यामध्ये camera, GPS, internet, banking, maps, video calls, social media आणि अनेक कामांसाठीची apps आहेत.

म्हणून 1973 मधील त्या पहिल्या handheld call कडे मागे वळून पाहिल्यावर एक गोष्ट लक्षात येते—

मोबाईल फोनमध्ये बदल फक्त आकाराचा झाला नाही; त्याने आपल्या संवाद करण्याच्या आणि दैनंदिन कामे करण्याच्या पद्धतीच बदलून टाकल्या.

भारतात मोबाईल फोन कधी आला?

जगात handheld mobile phoneचा पहिला public call 1973 मध्ये झाला. पण भारतात मोबाईल फोन पोहोचायला त्यानंतर तब्बल दोन दशके लागली.

भारतामध्ये 31 जुलै 1995 हा दिवस mobile communicationच्या इतिहासातील महत्त्वाचा दिवस मानला जातो. याच दिवशी भारतातील पहिला mobile phone call करण्यात आला.

हा call West Bengalचे तत्कालीन मुख्यमंत्री Jyoti Basu यांनी केंद्रीय Communications Minister Sukh Ram यांना केला होता. Kolkata येथील Writer’s Buildingमधून Delhiतील Sanchar Bhavanपर्यंत हा call करण्यात आला. त्यासाठी Modi Telstraच्या MobileNet networkचा वापर करण्यात आला.

त्या काळात मोबाईल म्हणजे सामान्य वस्तू नव्हती

आज घरातील प्रत्येक व्यक्तीकडे mobile phone असणे आपल्याला अगदी सामान्य वाटते. पण 1990 च्या दशकात परिस्थिती वेगळी होती.

सुरुवातीच्या काळात mobile handset आणि calling charges दोन्ही महाग होते. त्यामुळे mobile phone हा प्रामुख्याने business आणि high-income usersकडे असलेला device होता. सुरुवातीला काही ठिकाणी incoming callsसाठीही पैसे आकारले जात होते, त्यामुळे सामान्य ग्राहकासाठी mobile वापरणे स्वस्त नव्हते.

यामुळे भारतात mobile phonesचा प्रसार लगेच झाला नाही. सुरुवातीला सेवा काही मोठ्या शहरांपुरती मर्यादित होती आणि handset तसेच call charges कमी होण्यासाठी आणखी काही वर्षे लागली.

मग मोबाईल सर्वसामान्यांपर्यंत कसा पोहोचला?

हळूहळू telecom networkचा विस्तार झाला, अधिक कंपन्या बाजारात आल्या आणि mobile phonesच्या किंमती कमी होऊ लागल्या.

याच काळात Nokia, Motorola, Samsung आणि इतर कंपन्यांचे छोटे आणि तुलनेने स्वस्त phones बाजारात दिसू लागले. Physical keypad, SMS, चांगली battery आणि नंतर camera यांसारख्या सुविधांमुळे mobile phoneचा वापर वाढत गेला.

भारताच्या telecom sectorमध्येही मोठे बदल होत गेले. सरकारने 1994 मध्ये National Telecom Policy आणली आणि private service providersच्या प्रवेशामुळे telecom marketमध्ये स्पर्धेला सुरुवात झाली. पुढे 1997 मध्ये TRAIची स्थापना झाली.

इथून पुढे mobile phone ही फक्त श्रीमंत लोकांची वस्तू न राहता हळूहळू सामान्य भारतीयांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनू लागला.

एकेकाळी mobile phoneवरून एक मिनिट बोलणेही महाग वाटत होते. आज मात्र त्याच mobileवरून आपण video call करतो, UPI payment करतो, Google Maps वापरतो, online classes करतो आणि घरबसल्या अनेक सरकारी सेवा वापरतो.

1995 मधील त्या पहिल्या callपासून आजच्या smartphoneपर्यंतचा भारताचा प्रवास त्यामुळे केवळ mobile technologyचा प्रवास नाही; तो बदलत्या भारतीय जीवनशैलीचाही एक भाग आहे.

लेखाच्या शेवटी  – एका फोनपासून सुरू झालेला मोठा प्रवास

1973 मध्ये Martin Cooper यांच्या हातात असलेला mobile phone आजच्या smartphoneच्या तुलनेत खूप मोठा, जड आणि मर्यादित होता. त्यातून फक्त काही वेळ बोलता येत होते. ना camera, ना internet, ना apps.

पण त्या फोनची खरी ताकद त्याच्या featuresमध्ये नव्हती—तो माणसाला एका ठिकाणी अडकून न ठेवता mobile networkच्या माध्यमातून जोडू शकत होता.

तिथून पुढे mobile technologyने अनेक टप्पे पार केले. Phones छोटे झाले, battery आणि network technology सुधारली, SMS आणि camera आले, internet mobileवर पोहोचले आणि पुढे smartphoneने फोनलाच एका छोट्या computerमध्ये बदलून टाकले.

भारतामध्येही 1995 मधील पहिल्या mobile callपासून आजच्या 5G आणि smartphoneच्या काळापर्यंत मोठा बदल झाला आहे.

कधी काळी mobile phone असणे हीच एक विशेष गोष्ट होती. आज तो आपल्या खिशात असलेला सर्वसामान्य device आहे. आपण त्याचा वापर फक्त बोलण्यासाठी करत नाही; पैसे पाठवण्यापासून maps वापरण्यापर्यंत आणि online learningपासून video callingपर्यंत अनेक कामे त्याच deviceवर करतो.

म्हणून पहिल्या मोबाईल फोनची कहाणी ही केवळ एका जुन्या deviceची माहिती नाही. ती technology किती वेगाने बदलू शकते आणि त्या बदलामुळे आपल्या दैनंदिन जीवनात किती मोठा फरक पडू शकतो, याची आठवण करून देणारी गोष्ट आहे.

आज आपल्या हातातला smartphone पाहताना कदाचित तो अगदी सामान्य वाटतो. पण काही दशकांपूर्वी अशाच एका मोठ्या, जड फोनवर केलेला एक call भविष्यातील mobile जगाची सुरुवात ठरला होता.