AI बद्दल आपण रोज ChatGPT, Gemini किंवा image generationच्या माध्यमातून ऐकतो. पण या AI मागे नेमकी किती computing power लागते, याचा आपण फारसा विचार करत नाही.
हवामानाचा अंदाज, औषधांचा शोध, अंतराळ संशोधन, मोठ्या भाषिक मॉडेल्सचे प्रशिक्षण, डेटा सायन्स आणि वैज्ञानिक संशोधन अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये AI चा वापर झपाट्याने वाढत आहे.
पण AI जितका प्रगत होत जातो, तितकीच त्यामागे मोठ्या प्रमाणावर computing power ची गरज भासते. अशाच उच्च क्षमतेच्या computing infrastructure मध्ये आता भारताने आणखी एक महत्त्वाचे पाऊल टाकले आहे.
IIT दिल्लीच्या सोनीपत कॅम्पसमध्ये ‘PARAM PRAGYA’ नावाची AI-सक्षम High Performance Computing (HPC) सुविधा सुरू करण्यात आली आहे. 8 ऑगस्ट 2026 रोजी IIT दिल्लीच्या 57व्या दीक्षांत समारंभाच्या निमित्ताने या सुविधेचे उद्घाटन झाले. IIT Delhi — Official Website news
मग हा ‘परम प्रज्ञा’ नेमका काय आहे? तो आपल्या घरातील संगणकापेक्षा किती वेगळा आहे? त्याचा उपयोग कुठे होणार आहे? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे जगातील सुपरकॉम्प्युटरच्या तुलनेत भारत आज नेमका कुठे उभा आहे?
चला, हे सर्व अगदी सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
परम प्रज्ञा म्हणजे काय?
‘PARAM PRAGYA’ ही AI-powered High Performance Computing (HPC) facility आहे. तिचा मुख्य उद्देश IIT दिल्लीतील संशोधकांना मोठ्या आणि गुंतागुंतीच्या computational कामांसाठी आवश्यक असलेली उच्च क्षमतेची संगणकीय सुविधा उपलब्ध करून देणे हा आहे.
सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर, आपल्या laptop किंवा desktop वर एखादे software चालवताना संगणकातील CPU आणि GPU काम करतात. पण जेव्हा एखाद्या कामासाठी कोट्यवधी किंवा अब्जावधी गणिते करावी लागतात, तेव्हा सामान्य संगणकाची क्षमता अपुरी पडू शकते.
इथे High Performance Computing उपयोगी ठरते.
HPC प्रणालीमध्ये अनेक processing units एकत्र काम करतात. एखादे मोठे computational काम अनेक छोट्या भागांमध्ये विभागले जाते आणि हे भाग एकाच वेळी वेगवेगळ्या processors किंवा accelerators कडून process केले जातात.
यामुळे प्रचंड मोठ्या गणना तुलनेने कमी वेळेत पूर्ण करता येतात.
सामान्य संगणक आणि सुपरकॉम्प्युटरमध्ये फरक काय?
हे एका उदाहरणातून समजून घेऊया.
समजा, एका व्यक्तीला 10 लाख संख्यांची बेरीज करायची आहे. ती व्यक्ती एकटी हे काम करू शकते; पण त्याला बराच वेळ लागू शकतो.
याच कामासाठी 100 लोकांना वेगवेगळी कामे दिली, तर प्रत्येक व्यक्ती काही संख्यांची बेरीज करेल आणि शेवटी सर्व निकाल एकत्र केले जातील.
सुपरकॉम्प्युटिंगमध्ये साधारणपणे अशीच parallel processing ची कल्पना वापरली जाते—फक्त येथे ‘लोकांऐवजी’ हजारो processing cores आणि accelerators काम करत असतात.
म्हणूनच सुपरकॉम्प्युटरचा उपयोग रोजचे इंटरनेट browsing किंवा सामान्य office काम करण्यासाठी करण्यापेक्षा अत्यंत मोठ्या प्रमाणातील calculations आणि data processing साठी केला जातो.
परम प्रज्ञाचा AI संशोधनासाठी काय उपयोग होईल?
आज AI model तयार करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर data आणि computational power लागते.
विशेषतः Large Language Models (LLMs), machine learning models आणि इतर AI systems train करताना असंख्य mathematical calculations कराव्या लागतात.
PARAM PRAGYA सारखी सुविधा संशोधकांना अशा computationally intensive कामांसाठी मदत करू शकते.
याचा उपयोग प्रामुख्याने खालील क्षेत्रांमध्ये होऊ शकतो:
1. Artificial Intelligence आणि Machine Learning
मोठ्या AI modelsचे training, testing आणि experimentation करण्यासाठी मोठ्या computing resourcesची गरज असते.
PARAM PRAGYA मुळे संशोधकांना अशा प्रयोगांसाठी अधिक computational capacity उपलब्ध होऊ शकते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या संशोधकाला हजारो किंवा लाखो recordsवर Machine Learning model train करून त्याची accuracy वेगवेगळ्या परिस्थितींमध्ये तपासायची असेल, तर प्रत्येक प्रयोगासाठी मोठ्या प्रमाणावर calculations कराव्या लागतील. अशा वेळी सामान्य computerपेक्षा HPCची क्षमता अधिक उपयोगी ठरते.
2. Large Language Models
आज ChatGPTसारख्या AI systemsमुळे Large Language Modelsची चर्चा सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचली आहे.
अशा modelsना train करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर data आणि computing power आवश्यक असते.
त्यामुळे भारतात स्वतःचे AI models विकसित करण्याच्या प्रयत्नांमध्ये अशा HPC facilitiesचे महत्त्व वाढते.
एखाद्या भारतीय भाषेसाठी मोठे language model तयार करायचे असेल, तर त्याला मोठ्या प्रमाणावर मराठी, हिंदी किंवा इतर भारतीय भाषांमधील textवर train करावे लागेल. हा data process करताना आणि modelचे training करताना मोठ्या computing resourcesची गरज भासते. अशा ठिकाणी PARAM PRAGYAसारखी HPC सुविधा संशोधकांसाठी उपयोगी ठरू शकते.
3. Data Science
मोठ्या datasetsवर analysis करण्यासाठी देखील भरपूर computing power लागते.
आरोग्य, विज्ञान, अर्थव्यवस्था, हवामान, वाहतूक किंवा इतर क्षेत्रांतील मोठ्या डेटावर संशोधन करताना HPCचा उपयोग होऊ शकतो.
उदाहरणार्थ, एखाद्या संशोधन टीमला अनेक वर्षांचा हवामानाचा data घेऊन तापमान, पाऊस, वाऱ्याचा वेग आणि इतर घटकांमधील संबंध शोधायचा असेल, तर एवढ्या मोठ्या datasetवर analysis करण्यासाठी बराच computational workload तयार होऊ शकतो. अशा वेळी HPCमुळे हे काम अधिक वेगाने करता येऊ शकते.
4. Scientific Research
HPCचा उपयोग फक्त AI किंवा computer scienceपुरता मर्यादित नसतो. वैज्ञानिक आणि अभियांत्रिकी संशोधनात simulation, modelling आणि complex calculationsसाठीही अशा सुविधांची गरज असते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या वैज्ञानिकाला एखाद्या भौतिक प्रक्रियेचे computer simulation तयार करून वेगवेगळ्या परिस्थितींमध्ये त्याचा परिणाम तपासायचा असेल, तर प्रत्येक simulationमध्ये मोठ्या प्रमाणावर calculations होऊ शकतात.
अशा अनेक simulations एकामागोमाग करायच्या असतील, तर HPCची computing power संशोधनाचा वेळ कमी करण्यास मदत करू शकते.
म्हणूनच PARAM PRAGYAसारख्या सुविधांचा उपयोग वेगवेगळ्या विषयांतील संशोधनासाठी होऊ शकतो.
‘AI Supercomputer’ म्हणजे त्यात AI बसवले आहे का?
इथे एक गैरसमज दूर करणे महत्त्वाचे आहे.
‘AI-powered supercomputing facility’ म्हणजे हा एखादा माणसासारखा विचार करणारा स्वतंत्र AI robot किंवा chatbot नाही.
ही एक उच्च क्षमतेची computing infrastructure आहे, ज्याचा वापर AI models, machine learning algorithms आणि इतर computationally intensive applications चालवण्यासाठी केला जाऊ शकतो.
म्हणजेच, हा AI स्वतःहून तुमच्याशी बोलण्यासाठी तयार केलेला computer नसून AI संशोधनाला आवश्यक computing power देणारी सुविधा आहे.
भारत Supercomputing मध्ये जगाच्या तुलनेत कुठे आहे?
जगातील सर्वात वेगवान सुपरकॉम्प्युटरची अधिकृत क्रमवारी पाहण्यासाठी TOP500 ही एक प्रसिद्ध जागतिक यादी वापरली जाते. जून 2026 च्या TOP500 यादीत चीनमधील LineShine हा क्रमांक 1 वर आहे. त्याची HPL benchmarkवरील कामगिरी 2.198 Exaflop/s आहे. त्यानंतर अमेरिकेतील El Capitan, Frontier आणि Aurora, तर जर्मनीतील JUPITER Booster हे systems आहेत.
भारताचाही TOP500 मध्ये सहभाग आहे.
जून 2026 च्या यादीत भारतातील AIRAWAT हा क्रमांक 211 वर आहे. त्याची HPL कामगिरी 8.50 Petaflop/s असून त्यात 81,344 cores आहेत.
याचा अर्थ भारत अजून जगातील सर्वात वेगवान supercomputing systemsच्या अगदी वरच्या पातळीवर पोहोचलेला नाही. पण भारताकडे उच्च क्षमतेच्या computing infrastructureचा वाढता ecosystem आहे.
TOP500 च्या जून 2026 च्या आकडेवारीनुसार भारताचे 7 systems TOP500मध्ये आहेत आणि देशांचा विचार केला तर भारत या यादीत systemsच्या संख्येनुसार 16व्या स्थानावर आहे.
म्हणूनच ‘भारत supercomputing मध्ये जगात पहिल्या क्रमांकावर आहे’ असे म्हणणे चुकीचे ठरेल; पण भारताची क्षमता आणि infrastructure सातत्याने वाढत आहे, हे नक्की.
मग PARAM PRAGYA ची TOP500 ranking किती?
PARAM PRAGYA ला TOP500 मध्ये एखादा specific rank देणे योग्य नाही, कारण जून 2026 च्या अधिकृत TOP500 यादीत त्याची नोंद दिसत नाही.
याचा अर्थ हा supercomputer उपयोगी नाही असा अजिबात होत नाही.
TOP500 ही मुख्यतः विशिष्ट benchmarkच्या आधारे supercomputing performanceची ranking आहे. एखाद्या research institutionमध्ये AI आणि scientific researchसाठी उभारलेली computing facility किती उपयुक्त आहे, हे केवळ TOP500 rankingवरून ठरवता येत नाही.
म्हणून PARAM PRAGYAचे खरे महत्त्व IIT दिल्लीतील AI आणि advanced computing researchसाठी उपलब्ध होणाऱ्या computing capacityमध्ये आहे.
भारतासाठी PARAM PRAGYA का महत्त्वाचा आहे?
भारताने गेल्या काही वर्षांत High Performance Computingच्या क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर infrastructure उभारण्यावर भर दिला आहे.
National Supercomputing Missionच्या माध्यमातून देशातील विविध संशोधन संस्थांमध्ये HPC facilities विकसित करण्यात आल्या आहेत. विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाच्या 2025-26 Annual Reportनुसार देशातील विविध संस्थांमधील NSM HPC facilitiesचा वापर 14,000 पेक्षा जास्त usersनी केला आहे. त्याच अहवालात IIT दिल्ली, Sonepat Campus येथे PARAM PRAGYA ही AI-based supercomputing facility उभारली जात असल्याचा उल्लेख आहे.
याचा फायदा फक्त एका संस्थेला होत नाही.
अशा infrastructureमुळे देशातील researchersना मोठ्या computational experimentsसाठी देशातच resources मिळण्याची शक्यता वाढते.
AIच्या क्षेत्रात पुढील काही वर्षांत computing power हा अत्यंत महत्त्वाचा strategic resource बनणार आहे. त्यामुळे AI models विकसित करण्याबरोबरच त्यांना train आणि run करण्यासाठी आवश्यक infrastructure उभारणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
हे वाचा : इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT) technology म्हणजे काय? Smart तंत्रज्ञानाची माहिती
पुढे भारताची दिशा कुठे असणार?
AIच्या शर्यतीत केवळ software किंवा algorithms पुरेसे नाहीत.
त्यासाठी तीन गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत—
चांगले AI models + मोठ्या प्रमाणावर data + शक्तिशाली computing infrastructure.
PARAM PRAGYA सारख्या सुविधा या तिसऱ्या घटकाला बळ देतात.
भविष्यात AI research, Indian language models, scientific simulations, healthcare research, climate studies, engineering आणि इतर अनेक क्षेत्रांमध्ये अशा computing facilitiesचा वापर वाढू शकतो.
आज एखाद्या सामान्य व्यक्तीला सुपरकॉम्प्युटरचा थेट वापर करायची गरज नसली, तरी त्यावर होणारे संशोधन भविष्यात आपल्याला वापरायला मिळणाऱ्या AI tools, scientific discoveries आणि technologyच्या रूपात आपल्या आयुष्यापर्यंत पोहोचू शकते.
थोडक्यात
PARAM PRAGYA: AI-powered High Performance Computing Facility
ठिकाण: IIT Delhi, Sonepat Campus
मुख्य उद्देश: AI, data science, advanced computing आणि interdisciplinary researchला computing support
उद्घाटन: 8 ऑगस्ट 2026
जागतिक TOP500मध्ये rank: जून 2026 च्या यादीत स्वतंत्र नोंद नाही
भारताची TOP500 स्थिती: 7 systems; देशांच्या system-countनुसार 16वे स्थान
भारताचा TOP500 मधील प्रमुख system: AIRAWAT – Rank 211, Rmax 8.50 PFlop/s.
प्रश्नामधून PARAM PRAGYA
PARAM PRAGYA नेमका कशासाठी वापरला जाणार?
PARAM PRAGYAचा मुख्य उपयोग AI, Machine Learning, Data Science आणि scientific researchसारख्या मोठ्या computational कामांसाठी केला जाऊ शकतो. अशा कामांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर data process करावा लागतो आणि अनेक calculations एकाच वेळी कराव्या लागतात. त्यामुळे संशोधकांना सामान्य computerपेक्षा अधिक computing power उपलब्ध करून देणे हा या सुविधेचा मुख्य उद्देश आहे.
PARAM PRAGYA भारतातील सर्वात वेगवान supercomputer आहे का?
सध्या असे ठामपणे म्हणता येणार नाही. PARAM PRAGYAची तुलना भारतातील किंवा जगातील सर्वात वेगवान supercomputersशी करण्यासाठी अधिकृत benchmark data आवश्यक आहे. त्यामुळे त्याला “भारताचा सर्वात वेगवान supercomputer” असे म्हणण्यापेक्षा AI आणि advanced researchसाठी उभारलेली High Performance Computing facility असे म्हणणे अधिक योग्य ठरेल.
सामान्य माणसाला PARAM PRAGYAचा काय फायदा होऊ शकतो?
सामान्य व्यक्ती PARAM PRAGYAचा थेट वापर करणार नाही. पण त्यावर होणाऱ्या संशोधनाचा अप्रत्यक्ष फायदा भविष्यात नक्कीच होऊ शकतो. उदाहरणार्थ, AI models, हवामानाचे modelling, scientific research, healthcare किंवा भारतीय भाषांसाठी तयार होणाऱ्या नवीन AI technologiesमध्ये अशा computing infrastructureचा उपयोग होऊ शकतो. म्हणजेच फायदा लगेच दिसणार नाही, पण त्यातून तयार होणारे technology solutions पुढे आपल्या रोजच्या वापरात येऊ शकतात.
AI modelsसाठी एवढी computing power का लागते?
AI modelला शिकवताना त्याला प्रचंड प्रमाणात dataवर अनेक calculations कराव्या लागतात. हे काम जितके मोठे, तितकी computing power आणि वेळ दोन्ही जास्त लागतात. विशेषतः मोठ्या AI modelsच्या trainingमध्ये हजारो किंवा लाखो calculations एकाच वेळी कराव्या लागतात. त्यामुळे GPU, processors आणि HPCसारखी शक्तिशाली computing infrastructure वापरल्यास ही प्रक्रिया अधिक वेगाने आणि कार्यक्षम पद्धतीने करता येते.
माझ्या मते
त्यामुळे PARAM PRAGYAची खरी तुलना “भारताचा सर्वात वेगवान supercomputer कोणता?” या प्रश्नापेक्षा, भारत AI researchसाठी स्वतःची computing क्षमता किती वेगाने वाढवत आहे या दृष्टिकोनातून करणे अधिक योग्य ठरेल.. तो AI, data science आणि advanced scientific computingसाठी आवश्यक असलेल्या high-performance computing infrastructureचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.
जगातील सर्वात वेगवान supercomputersच्या तुलनेत भारत अजूनही खूप पुढे जाण्याची गरज आहे. जून 2026 च्या TOP500 यादीत चीन आणि अमेरिकेच्या systemsचे वर्चस्व दिसते. भारताचा AIRAWAT 211व्या क्रमांकावर आहे आणि भारताचे एकूण 7 systems TOP500मध्ये आहेत.
पण या क्रमांकांपेक्षा महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे भारत स्वतःचे computing infrastructure किती वेगाने उभारत आहे.
PARAM PRAGYA ही त्याच प्रवासातील आणखी एक पायरी आहे.
आणि AIचे जग पुढील काळात आणखी मोठे होणार असेल, तर अशा computing powerची गरजही तितकीच वाढणार आहे.
